30 najlepszych atrakcji przyrodniczych na Kubie

Kuba to mikrokosmos dzikiej przyrody. Wciąż dziewicze tereny, brak industrializacji, rafa koralowa w fantastycznym stanie, fauna i flora z endemicznymi gatunkami i brak komercjalizacji. Raj dla miłośników natury.

  • Na Kubie mamy ponad 32 obszary przyrodnicze, rezerwaty biosfery UNESCO, a same parki zajmują 5 proc. powierzchni wyspy. To najbardziej zielona wyspa Karaibów.
  • Kuba słynie z licznych gatunków endemicznych zwierząt i roślin. Wśród fauny największym zainteresowaniem cieszy się obserwacja ptaków oraz życie podwodne. Wśród flory można tu wypatrzeć setki gatunków palm, niespotykane orchidee oraz pachnące jaśminy.
  • W parkach Kuby – poza bujną roślinnością – w upalny dzień cieszą kąpiele pod wodospadami, których również jest wiele na wyspie.

Bogactwo przyrodnicze Kuby

Kto kocha przyrodę i nie przepada za tłumami z pewnością zachwyci się Kubą. Nie ma tutaj tłumów turystów jak w Rzymie, ale nie oszukujmy się – wyspa cieszy się popularnością. Zainteresowanie dostrzegł również kubański rząd, który uznał, że należy chronić bogactwo przyrodnicze i ekosystemy. Tak właśnie w 1994 roku powołane zostały do życia Ministerstwo Nauki, Technologii i Środowiska oraz Narodowe Centrum Obszarów Chronionych. Instytucje te zajmują się regulacją przepisów ponad 32 obszarów przyrodniczych na Kubie – rezerwatów przyrody i parków narodowych. Same parki zajmują około 5 proc. powierzchni Kuby

Oto 30 atrakcji przyrodniczych Kuby, które przy niespiesznym zwiedzaniu wyspy są warte uwagi. Kuba to duża wyspa, więc trudno zobaczyć je wszystkie, ale warto choć kilka z nich wybrać w planowaniu swojej podróży na tę karaibską wyspę. Kolejność atrakcji jest przypadkowa – naszymi faworytami z pewnością są Dolina Vinales i wodospad El Nicho – ale z każdy znajdzie tutaj coś dla siebie. W podróży przez Kubę wypatrujmy unikatowej roślinności, niespotykanych na świecie drzew i kwiatów, a także tysięcy gatunków zwierząt wartych obserwacji.

Fikus tysiąca korzeni

Atrakcje przyrodnicze – miejsca

1) Parque Nacional Alejandro de Humboldt

Park, który nazwano umieniem niemieckiego przyrodnika Aleksandra von Humboldta, to obszar tropikalny o największej różnorodności biologicznej na Ziemi! Znajdziemy tutaj aż 2% gatunków roślin z całego świata! Malowniczy teren wpisano w 2001 roku na listę UNESCO. Teren zajmuje 600 km2 dziewiczych lasów i 2641 ha lagun i namorzynów. Uważany jest za ostatni zwarty las deszczowy na Karaibach.

Niezwykłą różnorodność park zawdzięcza paradoksalnie trudnemu terenowi. Toksyczne skały zmusiły florę do przystosowania się, a dzięki temu 70% roślin to gatunki endemiczne. Tak samo 20 gatunków płazów. W całym parku mamy około 1200 gatunków zwierząt.

Dla miłośników przyrody organizowane są tutaj piesze wycieczki. Nie wolno zwiedzać parku samodzielnie. Zła wiadomość do uprawiania turystyki – w parku mamy bardzo duże opady deszczu.

2) El Nicho

Do Parku El Nicho, jak i nad wodospad o tej samej nazwie, prowadzi malownicza droga z wioski Cumanayagua. To jedno z tych piękniejszych miejsc Kuby, gdzie możemy w pełnej okazałości dostrzec i podziwiać jak zielona jest ta karaibska wyspa.

W parku szlak prowadzi dookoła wodnych studni (cenote), w których można zażyć rześkich kąpieli w źródle El Negro, które wypływa z jaskini El Calvo. Największą atrakcją jest oczywiście sam wodospad wysoki na 30 metrów. Ostatnim punktem nieźle oznaczonego szlaku jest punkt widokowy, z którego podziwiać możemy panoramę gór Escambray i Embalse Hanabanilla z jeziorem.

Nad El Nicho nie dociera żaden transport publiczny. Aby tu dojechać trzeba wynająć taksówkę w Cienfuegos lub Trinidadzie. Odradzamy wycieczkę tutaj amerykańskim klasykiem. Droga miejscami jest stroma i lepiej, by nie zawiodły tutaj hamulce, a niestety zdarzały się, szczególnie wśród autokarów, które nadal tutaj jeżdżą. Kręta i górzysta droga z Cumanayagua nie jest polecana dla osób z chorobami lokomocyjnymi.

Na wycieczkę należy ubrać wygodny strój i założyć jeszcze wygodniejsze buty. Na początku szlaku jest spora restauracja, w której można posilić się przed drogą powrotną lub przynajmniej wypić drinka na odwagę, przez górzystą drogą. Bilet wstępu do parku: 10 CUC.

3) Dolina Vinales

Mieszkańcy Vinales z dumą mówią o swoim miasteczku, że jest rolniczą wioską, blisko natury. Dolinę zwiedzamy konno, pieszo lub rowerowo, by podziwiać jeden z najpiękniejszych krajobrazów Kuby, wypełnione charakterystycznymi mogotes, czyli wapiennymi górami, które zazwyczaj stoją samodzielnie pośrodku doliny, równie dumne jak ich mieszkańcy. Miliony lat temu teren ten był pełen jaskiń. Miękkie dachy zawaliły się i pozostały po nich tylko ściany i kolumny. Najpopularniejszymi jaskiniami w okolicy pozostaje Cueva del Indio i Cueva de Santo Tomas (opis poniżej). Do niedawna w jednej z jaskiń w Dolinie Palmarito można było pływać. Aktualnie jest zamknięta dla turystów. Przez liczne jaskinie w Dolinie Vinales pojawia się wiele nietoperzy, ale także ponad 130 gatunków ślimaków i liczne… żaby!

Rolnictwo w Vinales uprawiane jest tradycyjnie. Ze świecą szukać tutaj mechanicznych maszyn rolniczych. Wciąż najpopularniejszymi pracownikami na polach są… woły. Traktory są zabronione, a świętością każdego guajiro (dosłownie „wieśniak”) jest pług.

Flamboyant (Delonix regia)

Vinales wieczorem to fantastyczne miejsce do obserwowania nieba – gwiazd i Drogi Mlecznej – a jeszcze lepiej robić to z bujanego fotela, który ustawiony jest na tarasie kolorowego domku.

Największą atrakcją Doliny Vinales są oczywiście plantacje tytoniu, z którego wytwarza się najlepsze cygara na świecie. Żyzna ziemia, o charakterystycznym czerwono-pomarańczowym kolorze jest od dziesiątek lat gwarantem jakości dla kubańskich cygar. Vinales od 1999 roku wpisane jest na listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO.

W Vinales mamy pięć dolin, z których każda kryje w sobie niepowtarzalne piękno:

  • Dolina Vinales
  • Dolina Palmarito
  • Dolina San Vincente
  • Dolina Ancon
  • Dolina Silencio

Czytaj także: 12 najlepszych atrakcji w Vinales

4) Peninsula de Zapata

Raj dla miłośników przyrody. Peninsula de Zapata to ogromny bagnisty teren, który przyciąga obserwatorów ptaków z całego świata. Okoliczne wybrzeże to z kolei jeden z ulubionych punktów nurków. A wszyscy, którzy kochają naturę, docenią ten dziki i nieskażony absolutnie żadną komercją teren. Półwysep Zapata (nazwa pochodzi od kształtu buta, hiszp. „zappatos” – buty) zajmuje obszar 4520 km2 i jest to strefa chroniona. Cienaga de Zapata jest rezerwatem biosfery UNESCO. Na Karaibach to największy obszar namorzynowo-bagienny.

Na uwagę miłośników przyrody szczególnie zasługują tutaj Boca de Guama, czyli rekonstrukcja wioski Tainów (indiańskie plemię). Choć sama wioska jest lekko kiczowata, to jednak prowadzi do niej przepiękna Laguna del Tosoro (laguna skarbów). Do wioski można dostać się tylko łodzią pokonując Canal de la Laguna i podziwiając dziką przyrodę.

Kolejny punkt to Criadero de Cocodrilos – hodowla krokodyli. Rozmnaża się tutaj dwa gatunki – większego krokodyla amerykańskiego (Crocodylus acutus – caiman) i mniejszego, rdzennego krokodyla kubańskiego (Crocodylus rhombifer). Ośrodek został założony w 1962 r., czyli tuż po zwycięstwie rewolucji – przyroda i ekosystem Kuby od początku były oczkiem w głowie Fidela. Dziś – dawniej bliski wyginięcia gatunek krokodyla – można nawet zamówić w restauracji.

Jeżeli mamy więcej czasu, to warto pokusić się na wycieczkę do Laguna de las Salinas. Od listopada do kwietnia, jeśli się nam poszczęści, to możemy obserwować nawet do 10 000 różowych flamingów i ponad 190 innych pierzastych gatunków ptaków. Trasa ma ok. 22 km i zajmie ponad 4 godziny.

Półwysep to oczywiście także rafa koralowa. Na miłośników podwodnego szaleństwa czekają dwa centra nurkowe – w Playa Larga oraz w Playa Giron. Można tu podziwiać m.in. czarne koralowce.

Czytaj także: 10 najlepszych atrakcji w Zatoce Świń

Czytaj także: Nurkowanie na Kubie – jaskinie, czarne koralowce i rekiny

5) Pico Turquino

Najwyższy szczyt Kuby mierzy 1 972 metry, a jego nazwa pochodzi od turkusowych kolorów gór w tej okolicy. Wycieczka jest dosyć wymagająca dla amatorów. By zdobyć najwyższy punkt czeka nas dwu lub trzydniowa wędrówka. Należy ze sobą mieć ciepłe ubrania, okrycie na deszcz, śpiwór, a także prowiant. Obowiązkowa jest obecność przewodnika (cena za wycieczkę ok. 70 CUC od osoby). Najczęściej wycieczki rozpoczynają się w Santo Domingo i kończą w Las Cuevas.

Parque Nacional Turquino to obszar 230 km2. To obszar nie tylko górski. Na wschodzie Kuby czekają na nas doliny, rzeki, wodospady, jaskinie, lasy i oczywiście urozmaicona flora i fauna.

6) Maria La Gorda – Parque Nacional Guanahacabibes

Półwysep Guanahacabibes to jedno z najbardziej odosobnionych miejsc na Kubie. Trudno tutaj dojechać na własną rękę – nie ma transportu publicznego – a na drodze częściej od samochodu zobaczymy powozy konne. Na półwyspie są tylko dwa państwowe hoteliki oraz w ostatnim miasteczku przed rezerwatem kilka kwater – casas particulares.

Miłośników przyrody przyciągają tutaj jednak zarówno park narodowy, który jest rezerwatem biosfery UNESCO, jak również centrum nurkowe Maria la Gorda, z którego trzy razy dziennie można wypływać, by podziwiać czarne koralowce. Najdalej wysuniętym na zachód punktem jest Cabo de San Antonio.

Kto ma chwilę czasu, bez trudu dostrzeże magię Parque Nacional Peninsula de Guanahacabibes, bo tak brzmi pełna nazwa chronionego obszaru. Ten dziewiczy obszar flory i fauny okaże się przyrodniczym rajem. Krasowe wapienie, których są tutaj kilometry, uwielbiają iguany. Na skamieniałych drzewach wygrzewają się krokodyle, a podnosząc głowę w górę dostrzeżemy rzadkie gatunki ptaków, ale także papugi i kolibry. Latem na brzeg wychodzą żółwie morskie (nocą), by znieść jaja – to jedyne miejsce na Kubie, gdzie to się dzieje, a można tu spotkać aż 4 gatunki żółwia. W kwietniu natomiast cała droga jest w czerwonych krabach (cangrejos colorados). Półwysep to również miejsce gdzie rosną wspaniałe i drogocenne drzewa – heban, mahoń, dąb czy hibiskusy.

7) Jardines de la Reina

Kto marzy o nurkowaniu z rekinami i krokodylami (tak, są tacy!), to nie ma lepszego miejsca na całych Karaibach jak właśnie Ogrody Królowej (Jardines de la Reina). To 120 kilometrów lasów namorzynowych i bezludnych kolorowych wysp. Całkowicie dziewiczy park morski jest nieskażony w żaden sposób turystyką czy przemysłem. Nie ma tutaj połowów, a liczba nurków również jest limitowana. Naturalną barierą jest też wysoka cena (ok. 3500 $ za tygodniowy pobyt na łodzi) oraz monopol jedynej firmy, która organizuje tutaj wypady nurkowe. Pod wodą można podziwiać przepiękną rafę, gąbki, jeżowce, meduzy, liczne gatunki ryb, rekiny, a wreszcie ślimaki morskie. W Ogrodach Królowej nie brakuje także gadów, a nad głowami ptaków.

Wędkarstwo można uprawiać tylko w wariancie „złap i wyrzuć”.

Archipelag składa się z 550 dziewiczych wysp na Morzu Karaibskim, które dostępne są tylko drogą morską, a od lat 90. są ściśle chronione.

Czytaj także: Nurkowanie na Kubie. Jaskinie, czarne koralowce i rekiny

8) Las Terrazas

Las Terrazas to częsty punkt wypadowy z Hawany lub w drodze z Hawany do Vinales. Ta ekologiczna wioska została założona w 1968 roku w ramach projektu zalesiania Kuby, a w XIX wieku powstawały tutaj jedne z pierwszych plantacji kawy na Kubie. Las Terrazas jest rezerwatem biosfery UNESCO. Wyjątkowym miejscem do zatrzymania się jest hotel Moka – ekologiczny, minimalistycznie urządzony, a jednocześnie oferujący bardzo wysoki standard wypoczynku.

Miejscem wartym odwiedzenia jest jedna z najstarszych hacjend kawowych – Cafetal Buenavista. Plantacja została założona w 1801 roku przez niewolników, którzy uciekli z Haiti. Dla miłośników aktywnego wypoczynku czeka niemała gratka – zjazd linowy poprowadzony w koronach drzew. Kwintesencja zielonej Kuby.

9) Guanaroca Lagoon

flamingi Kuba

Blisko turystycznego szlaku, bo zaledwie 12 kilometrów od Cienfuegos, znajduje się namorzynowe słone jezioro Guanaroca. Jeśli się nam poszczęści, to będziemy podziwiać różowe flamingi i pelikany żerujące na platformie widokowej. Na tych terenach rosną także grusze, cytrusy czy krzewy awokado. Na wycieczkę najlepiej wybrać się wcześnie rano.

Czytaj także: 10 najlepszych atrakcji w Cienfuegos

10) Gran Caverna de Santo Tomas

Dla amatorów jaskiń to prawdziwa atrakcja! Mamy bowiem do czynienia z największym na Kubie oraz całej Ameryce Środkowej i Południowej systemem jaskiń. Gran Caverna to 46 kilometrów galerii na ośmiu poziomach, z czego jedynie 1 kilometr jest dostępny dla turystów. Mamy tutaj zapewnione 90 minut czołgania, przeciskania się przez korytarze, wypatrywania nietoperzy, stalagmitów, stalaktytów i podziemnych sadzawek. Wskazany wygodny strój i buty! Kaski i czołówki są dostępne na miejscu.

11) Cueva del Indio

Zdecydowanie mniej ekstremalną, ale także imponującą jaskinią jest Cueva del Indio. Ta urocza grota mieści się zaledwie 5,5 kilometrów od Vinales, więc można się tutaj wybrać nawet w ramach (górzystej) wycieczki rowerowej. Jaskinię dawniej zamieszkiwali Indianie, którzy ukrywali się przez najeźdźcami ze Starego Kontynentu.

Cueva del Indio została odkryta w 1920 roku. Do zwiedzania udostępniony jest pieszy fragment, którym dochodzimy do podziemnej rzeki San Vincente. W tym miejscu rozpoczyna się zwiedzanie jaskini łodzią motorową.

12) Baracoa – El Yunque

Jeżeli dotarliśmy na sam wschód Kuby, do Baracoa, to grzechem byłoby nie wejść na El Yunque. Szczyt, na który z Baracoa prowadzi 8-kilometrowa droga liczy sobie niewiele, bo 575 m n.p.m, ale za to gwarantuje piękne widoki z samej góry. Spostrzegawczy zobaczą tutaj ptaka tocororo (symbol Kuby), zunzun (najmniejszego ptaka na świecie), kolorowe motyle i ślimaki! Droga jest błotnista, więc warto mieć pełne buty. Wycieczki odbywają się tylko z przewodnikiem (ok. 16 CUC od osoby).

Jak widać, Kuba to raj dla miłośników przyrody. Szanujmy to i dbajmy o ekosystem Kuby, bo niewiele takich miejsc zostało nam już na świecie…

Czytaj także: Jak odpowiedzialnie podróżować na Kubę

Fauna na Kubie

13) Tocororo

Tocororo (pilik czerwonodzioby zwany też kubańskim trogonem) jest symbolem narodowym Kuby. Taki tytuł i sławę zawdzięcza swoim kolorom, które odpowiadają kubańskiej fladze. Tocororo zawsze prezentuje się w biało-czerwono-niebieskich barwach. To endemiczny gatunek na Kubie. Żyje na wolności – w suchych i wilgotnych lasach.

14) Zunzun / Zunzuncito

Ten mały koliberek, zwany też koliberkiem hawańskim, kolibrem Helena lub pszczołą (bee hummingbird), uważany jest za najmniejszego ptaszka świata. Jego średnia długość wynosi 6 cm, przy czym samice są nieco większe od samców. Różnią się również kolorem upierzenia. Samiec ma zielony dół i jaskrawoczerwoną górną część. Samica z kolei jest u góry zielona, a na dole biała. Zunzuncito można od innych koliberków poznać również po sylwetce – są pulchniejsze, bardziej zaokrąglone niż inne odmiany. Bee jest  kolejnym endemicznym gatunkiem na Kubie. Nic więc dziwnego, że Kuba jest rajem dla miłośników bird watchingu.

15)  Kolorowe ślimaki

Wspomnieliśmy już wyżej w kolorowych ślimakach, które występują na Kubie. Mowa o polymitas pictas, czyli kolejnym endemicznym gatunku Kuby. Nazywane są kubańskimi ślimakami lądowymi lub malowanymi ślimakami. Muszle są duże i błyszczące i mają jaskrawe kolory – najczęściej żółte. Niestety, jest to gatunek, z którego robi się biżuterię przez co jest zagrożony wyginięciem…

16) Nietoperze

Odwiedzając kubańskie jaskinie z pewnością zobaczymy nietoperze. Na szczególną uwagę zasługuje jednak nietoperz motyli, czyli kolejny z najmniejszych w swoich gatunku na świecie. Szczerze mówiąc trudno będzie go zauważyć, bo ma zaledwie 3 cm.

17) Krokodyl kubański (Crocodylus rhombifer)

O kubańskiej odmianie krokodyla wspomnieliśmy już wyżej. Do spotkania w Zatoce Świń jest jednym z najbardziej agresywnych i najszybszych krokodyli świata. Prędkość jego poruszania się to nawet 20 km/h. Rhombifer równie wysoko skacze, co można zaobserwować na fermie krokodyli w Zatoce Świń w trakcie karmienia. Jest w stanie złapać ofiarę nawet siedzącą na gałęzi.

18) Niszczuka wielka / Manjuarí (Cuban gar)

Niby ryba, niby gad… taka właśnie jest niszczuka wielka, czyli ryba która ma głowę jak krokodyl (gad), a pozostałą część rybią. Mięso ryby jest jadalne, a ikra trująca. Występuje w rzekach i jeziorach Ameryki Środkowej, w tym Kuby.

19) Skorpion

Na Kubie można spotkać ponad 30 gatunków skorpiona, ale spokojnie – nie są one jadowite. Co więcej, Kuba słynie z homeopatycznego specyfiku, który wytwarzany jest z jadu skorpiona kolorowego (rhopalurus junceus). Kropelki Vidatox zyskały sławę jako skuteczne w walce z rakiem i poprawie odporności. Są trudno dostępne, gdyż na Kubie kosztują grosze, a w Europie sprzedawane są nawet po kilkaset euro.

20) Kubański boa – Maja de Santa María

Największym wężem jakiego można spotkać na Kubie jest… kubański boa (Chilabothrus angulifer). Ale spokojnie, nie jest to wąż jadowity.

21) Jutía

To właśnie od tego gryzonia nazwę wzięła plaża Cayo Jutias. Jutia to natomiast gryzoń, taka przerośnięta świnka morska, która z jednej strony jest jadana przez Kubańczyków, z drugiej, pojawia się w domach jako pupil. Jutia jest kolejnym endemicznym gatunkiem na Kubie.

22) Sępnik różowogłowy (aura tiñosa)

Krążą nad głowami budząc niepokój – to właśnie sępy, które żywią się padliną. Urubu różowogłowy to ptak z rodziny kondorowatych, który występuje w obu Amerykach. Na Kubie wystarczy spojrzeć w niebo, by go dostrzec.

23) Kubańskie żaby

W podroży przez Kubę trzeba być przygotowanym na spotkanie żaby w najmniej oczekiwanym miejscu i momencie. W casas particulare albo… w dyskotece na parkiecie. Na Kubie znamy 57 gatunków żab i ropuch, z czego 54 to gatunki endemiczne. Ciekawym gatunkiem jest żaba karłowata (Monte Iberia Dwarf Eleuth), która jest najmniejszym płazem półkuli północnej.  Z kolei żaba drzewna (Osteopilus septentrionalis), to największa z żab drzewnych w Ameryce.

24) Iguana / Legwan kubański

Legwan kubański (Cyclura nubila nubila), to endemiczna iguana Kuby z gatunku Cyclura nubila, zamieszkuje całą wyspę. Jest duża i wszystkożerna. Jest jedną z najbardziej imponujących legwanów na świecie. Jest także jedną z największych odmian, czasami o długości 4 lub 5 stóp i masą prawie 7 kilogramów.

25) Płaskodziobek kubański (Cuban Tody)

Tody to endemiczny ptak na Kubie, którego można często spotkać i łatwo zauważyć. Występuje w różnych siedliskach, głównie w lasach, gdzie żywi się gąsienicami, owadami i pająkami. Jego jaskrawe zielone upierzenie szybo przyciąga uwagę.

Flora na Kubie

26) Palma królewska

Dostojna palma królewska (Roystonea regia), którą można oglądać na całej Kubie, to symbol narodowy wyspy. Dumna jak kubański naród i majestatyczna osiąga wysokość 20-40 metrów. Lubi suche i słoneczne miejsca oraz delikatnie kwaśną glebę. Palma ma fioletowo-purpurowe owoce. Mówi się, że jest to najpiękniejsza palma świata.

27) Palma korkowa

Endemiczna palma prowincji Pinar del Rio. Palma korkowa (Microcycas Calocoma). Osiąga około 10 metrów wysokości, a pień ma średnicę 30-60 cm. To zagrożony gatunek. Na świecie jest około 600 sztuk tej rośliny.

28) Mariposa

Biała orchidea (Hedychium coronarium), zwana na Kubie flor de mariposa (kwiat motyla), to kolejny symbol narodowy wyspy. To właśnie w tym kwiatku, wpiętym za ucho, kobiety w czasie rewolucji przenosiły liściki, m.in. dla Fidela Castro. Ma zniewalający zapach, z którego wytwarzane są perfumy. Kubańczycy mawiają, że ogród nie jest kompletny, jeśli brakuje w nim flor de mariposa. Kwiat rośnie dziko w deszczowych górach Sierra del Rosario w prowincji Pinar del Rio na zachodzie wyspy oraz w górach, Escambray w centrum kraju i paśmie górskim Sierra Maestra na wschodzie.

29) Czarna orchidea

Czarna orchidea (Prosthechea cochleata) zwraca swoją uwagę nietypowym kształtem i kolorem. Uprawiana ze względu na swoją unikatowość jest zagrożonym gatunkiem. Wiele spośród endemicznych gatunków orchidei można oglądać w ogrodzie botanicznym w Soroa (Orquideario Soroa), około godzinę drogi od Hawany.

30) Ceiba / Kapok

Święte drzewo w religii Santeria. Ceiba (Ceiba pentandra) osiąga gigantyczne rozmiary – nawet 60-70 metrów. Po palmie królewskiej to najbardziej charakterystyczna roślina Kuby. Występuje m.in. w Meksyku, w Ameryce Centralnej, na Karaibach.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *